Par chi che el ga sangue veneto, che’l ze bituà a scoltar łe istorie da i noni so łe orìzene, el viazo straves l’ocean atlántego de l’Italia a’l Braziłe, e łe dificultà co ła łengua e costumanse braziłiane. A caza mea no’l ze stà difarente, fin da bocia scoltéa i me noni che i me contéa łe só istòrie, parlandoghe de i só zeneduri, insir da San Nazario nte’l rezion de’l Veneto par ła cołonia Alfredo Chaves (ncó Veranópolis) nte’l Rio Grande do Sul, e tute łe avarsità che i ghe ga tocà.
No se pol denegar che i imigranti i ze stà inflociài da ła spanpanada de l’inper braziłian che co ła abołision de ła sciavitù, el debezonjéa de łaoradori par ła agricoltura e co ła granda crize sosioeconòmega che ghe tochéa a l’Itałia daspò de ła unifegasion, ła situasion de’l paeze ła zera de estrema mizeria e ła popołasion ła vivéa in brute condision, nte un anbiente ndóe che se sparpanjéa łe małatìe, pacando i grandi e i cei, che no i ga mìa avesto n’antro insir.
Nte’l Brazil, pì spesìfegamente nte’l Rio Grande do Sul, i ga podesto stabełirse in cołonie ofertade da’l goerno statal, cronpàndoghe na picenina area de tera da retrare e piantar, e cusita i ga prosparà. Sengoghe che ła gran parte de imigranti italiani rivài nte łe colonie agrìcołe de’l Rio Grande do Sul i vinjéa da’l nordest de l’Itałia: 54% da veneti, 33% da lombardi, 7% da trentini, 4,5% da furlani e 1,5% de n’antra orìzene. Cf. (FROSI e MIORANZA, 1975, p. 36). Łe tradisione e łe costumanse łe ze deventà un gran conforto, un refuzio ndóe retrarse e sentirse a caza. I me noni i me ga parlà che i ciacołéa intra de łori nte ła łengua che i ciaméa italian, tèrmine doparà nte ła łengua mare cofà tałian, me ne sentìa de łe espresion come “Cramento Dio, camadona, intra tante altri.
Nte ła prima oportunità che me go gavesto me go scrivesto a un corso de l’itałian nte na escoła de łengue, e suito nte łe prime lesion me go notà che no’l zera coel che me sentìa da i me noni, coesto me go ciapà incuriozà, me go pensà anca che i me noni che i no i savese njente de ła łengua, ghe go dimandà a’l mistro e łu me ga spiegà che coesta łengua ła zera el diałeto veneto, o mejo ła łengua veneta. El ze stà in coel momento tuto el ga scominsià far senso, go sercà de capir parché no parlemo tałian come che se sente nte i dì de ncó nte l’Itałia e me go capìo che el pòpoło veneto el ga travarsà secołi de stòria. El fin de libartà de i veneti stà drio ła invazion de l’Itałia da parte de Napoleão, che ła ghe ga menà el fin a ła Repùblega de Venesia, che i tareni el ze stà zontà a’l foresto. (ZORZI, 1999, pp. 222- 223). Prima de’l 1860, ła rezion de’l Veneto, fazéa parte de l’inper d'Àustria, sendoghe stà zontada a l’Itałia sol nte’l 1866 stravers de un dubio plebisito, e co zgradimento de łe tanse da parte de’l governo itałian el pòpoło veneto el se ne moréa. Ła imigrasion de itałiani veneti par el Brazil nte’l 1891 ła ze stà motivà da mancansa de ter nte l’Itałia, parché łe poche tere fertiłe de ła rezion, che łe ga podéa èsar cultivàe a gran, biava e vinje, łe zera in man de ła nobiltà. Ła sosietà ła se pasientéa anca de ła mancasa de industrie, nesesàrie par darghe łaoro a ła popołasion, che ła venjéa sú masa zvelto, come che’l ne dize.
Presto me go inacorto che’l pòpoło veneto gavéa ła só propria łengua, cultura e stòria, ła só identità ła zera ncora tanto tresa, e manco de dieze ani ła zontada a’l Renjo de l’Itałia, ła ga scominsià ła granda imigrasion in Brazil.
Nte l’Europa, ła zontada de’l Veneto a’l Renjo de l’Itałia no ła ga menà a ła suita creasion de na identità rezional veneta e nasional itałiana, e ła identificasion co i paese e łe sità de ła rezion ła se ne vien a longa, (FRANZINA in DAL BÓ, 1989, p. 16). ‘Ste lealtà locałiste i ze stà portà da ła major parte de i imigranti, marcadamentre da i cołoni, che sol i se gavisto cofà itałiani co’ che i se ga metesto a strapè co i altri grupi ètneghi che ghe zéa nte’l Rio Grande do Sul. L’è intaresante notar come el localizmo de i primi imigranti el ga consedesto el spazio a ła crèsita de’l rezionalizmo veneto, che el ga reunìo ła majoransa de i imigranti el ghe asimiłéa łe minoranse a’l grupo mazoritario.
El ze stà cusì che ła łengua veneta el ze stà deventada ofisial intrà i imigranti, nte’l 1905, el azente consolar Ancarani el se ga mostrà roerso co’ che’l ga osarvà che i pochi zeneduri i ghe déa inportansa a l’educasion de i propi fiołi, cosa che metéa a riscio ła atuasion de ła pułìtegha ofisial de l’itałianità che ła zera paronsada da goerno itałian. I cołoni i seitéa da parlar i só diałeti nativi de orizene e coełi che vivéa nte ła sità, i se pitostéa de inparar el portogheze par comunegarse mejo co i braziłiani. Nte ła sità, pì che in altri loghi, l’è da notar ła indifarensa co’l zmartimento de ła nostra łengua (itałian), soratuto co łe donzełe e co i zòvani. E no manca coełi che i se fa schifo de parlar itałian, (ANCARANI apud DE BONI, 1983, p. 56).
Savéndoghe ades che ła łengua parlada da i me noni ła zera ła łengua veneta, un diałeto considarà da’l Stado Itałian, so’ stà bon da sercar matarial so l’internet e go descoverto che nte’l Brazil el ze ciamado tałian, e anca co poc contenjudo, go ciapà de baze un sito co un serto inbujo so l’argomento, rento gavéa de tuto in pì un poc so’l tałian, mùzeghe, radia, grupi whatsapp, gałepin, e anca un corso de ła łengua. Come che mi A me vurìa inparar ła łengua che i me veci i parléa, me go iscrivesto e go scominsià el corso oferto straves na piataforma online, tuto asè sìnpio co łe łesion tiràe zó e spiegasion vode, go notà difarense nte łe parołe e costrusion frazałe, calsesìa repetision de fraze ghe zéa parołe desconpanje, no contenjéa mìa na scritura standard. Tuti i matariałi disponibilizài sora ła piataforma el zera de paroła łìbare, sensa èsarghe mesteste rento struture come baze. Go dimandà a’l profesor ła razon de ‘sta sorta de difarense, e łu el me ga dito che’l tałian el ze na mescołansa de diałeti de tuti i imigranti che i ze venjesti in Brazil, e che podarìa ‘ver desene de forme de esprìmarse, e che no gavarìa mìa na forma standard. Presto go pensà, Gavarìsoi mi de inparar tute łe łengua de łe peninsoła itàłega par parlar el tałian?
No’l gavéa pì senso par mi danovo, parché i me veci i ga vivesto in cołonie nte’l Rio Grande do Sul e i ga fato contato ‘sti imigranti, e no i parléa mìa de coeła manjera. El dúbio ancota na ‘olta el se ga fato prezente, e me dimandéa a mi se daseno el ga avesto na mescołansa de diałeti, visto che ła majoransa de i imigranti i zera de ła rezion de’l Veneto.
Go scominsià studiar da sol ła łengua e ciapar come refarensa el corso online de tałian. Nte l’ànbito de łe me reserche so’l dòparo de’l verb “gaver”, me cato fóra un video de’l canal łengua mare a’l youtube, e presto i me ga ciamà ła atension, parché el gavéa desene de video informadivi e educadivi so ła łengua, ma no’l zera ciamà tałian, ma sì łengua veneta, e ła só zgrandimento el zera drito co’l Veneto. I se ofertéa el corso e ła łengua co un profesor partegolar e clase a ła stimana, tuto co baze nte ła norma de ła grafia ofisial de’l Veneto, e cusì A me son stà bon de inparar e deventar mejo łe me conjosense.
Da l’unifegasion de l’Itałia e de l’inmuciamento de’l Veneto soto l’Itałia e ła popołasion progresivamentre ła ga perso ła costumansa de parlar veneto, ła łengua itałiana el ga ciapà el só posto nte łe strade e ła łengua veneta, parlada solche rento caza co ła fameja, tanto se ga perso, avéndoghe na mescołansa intrà łe łengue, una mucia de paroła e struture łe ze drio ciapar de inprestio de l’itałian. Ghe ze anca el pitostarse intrà el zòvane de parlar sol itałian. Ncói, ła łengua veneta ła ze na łengua minasada de estinsion considarada da l’Unesco. El steso l’è cascà nte’l Rio Grande do Sul, anca se ła me fameja ła ze desendente de veneti ła łengua ła ze restà intrà el menbri de ła fameja e co i pochi zmisiàndose co’l portogheze.
El ze nesesario pensar a ła consarvasion de ła łengua, tenjéndogheła viva in cuesto strato de ła popołasion ndóe che ła vive ncora, e pì ncora, incorazar łe educasion de ‘ste parsone che cusita i se inparar ła łengua nte ła só intieresa, avéndoghe conjosensa de ła gramàtega de ła łengua veneta. Fin deso el ze stà dito sol che łe parsone che łe ga ła łengua veneta cofà reità, parò, inportante sotolinear, che ‘ste parsone a liveło nasional, łe ze ncó ła minoransa, l’è inportante orsarvar che łe ze ła minoransa no parché i parla ła łengua minoritària da’l sponto de vista de un taren de łengua portogheze, ma parché ła pì granda parsentual de i desendenti de imigrài veneti mai che ła ga sentío ła łengua veneta. Orsuzo, fóra catarghe ła categorìa de łengua de reita, coeła che ła fa parte de łe parsone che łe sa parlar o che łe ze conjosedore pasive de ła łengua, vol dir, sénplisi scoltadori, ghe tochemo ncora incorzase che l’è na categoria se no ła ze ła prima parvia de nùmaro de parsone, che ła ze ła categoria de individui che i parla na łengua foresta.
Portanto l’è esensial èsar consaveste de’l fato
che ła gran parte de parsone, desendenti de veneti, che no’l se cata sol nte ła
rezion meridional de’l Brazil, ma anca nte’l sud-est, na mucia de ‘ste parsone łe ga caro de zmartirse el veneto da zero, parché no łe ga mai sentìo parlar
‘sta łengua. In coesto muò, A ne toca frontarghe el problema tanto pì co el
asento sora el racùparo de na łengua che sol mero mantenimento de coeste, e par
coel se pol ncora orsarvar casi de suses che i ze vinjesti fóra in altri loghi.
No ghe ze mìa muò de parlar de racùparo de na łengua sensa sitar e intracuerir
el łaoro dezbrocà nte’l racùparo de łengue cofà ebraico, el catałan,
l’irlandese e anca el basco. L’è òvio che i ezenpi no i se ferma cuà, ma ła
roba pì inportante de ‘ver dei ezenpi l’è sfrunjarli, capirli, adatarli a i
nostri casi.
